Η οικονομική κρίση που κλόνισε πρόσφατα την κυπριακή κοινωνία ανέδειξε για ακόμη μία φορά το πρόβλημα του χρηματοοικονομικού αναλφαβητισμού (financial illiteracy), ζήτημα το οποίο απασχολεί ολόκληρο τον κόσμο. Για αυτό το λόγο, ο Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ), στα πλαίσια ανάπτυξης εργαλείων για την αντιμετώπιση σύγχρονων και μελλοντικών οικονομικών κρίσεων, έθεσε σαν στόχο την καλλιέργεια του «χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού» ανάμεσα στους πολίτες. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός (financial literacy) αναφέρεται «στον συνδυασμό ετοιμότητας, γνώσης, δεξιότητας, νοοτροπίας και συμπεριφοράς, στοιχεία απαραίτητα για τη σωστή λήψη χρηματοοικονομικών αποφάσεων, με τελικό στόχο την επίτευξη ατομικής οικονομικής ευημερίας».

Αρχικά, θα ήταν σημαντικό να αναφερθούμε σε δύο πρόσφατες έρευνες που διεξήχθησαν στην Κύπρο εντός του 2017. Η πρώτη, η οποία διεξήχθη ανάμεσα σε 880 πρωτοετείς φοιτητές, ανέδειξε την αδυναμία που αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη ομάδα νέων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Στην ουσία, οι νέοι αποφοιτούν από τα δημόσια ή ιδιωτικά σχολεία χωρίς επαρκείς χρηματοοικονομικές γνώσεις, που θα τους βοηθήσουν αργότερα να επιβιώσουν ως ανεξάρτητοι ενήλικες. Η δεύτερη δειγματοληπτική έρευνα 1.000 ατόμων περίπου ηλικίας 18 – 79 ετών που διεξάγει η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου, αναμένεται να αναδείξει εντός του 2018 το μέγεθος του οικονομικού αναλφαβητισμού στη Κύπρο.

Τα παραδείγματα που ακολουθούν, φανερώνουν την έλλειψη βασικών χρηματοοικονομικών γνώσεων σε συνάρτηση με την ανεπαρκή εποπτεία των ανεξάρτητων αρχών. Συγκεκριμένα, το 1999 αρκετοί πολίτες με στόχο το άμεσο κέρδος επένδυσαν σε μετοχές στο νεοσύστατο τότε Χρηματιστήριο Αξιών Κύπρου (ΧΑΚ), χωρίς να κατέχουν στοιχειώδεις γνώσεις για το αντικείμενο. Έπειτα, ακολούθησε η φούσκα στην αγορά ακινήτων μεταξύ των ετών 2000-2008, που προέκυψε όταν ο μέσος Κύπριος πολίτης αγόραζε ακίνητη περιουσία χωρίς να βασίζεται στις πραγματικές του οικονομικές δυνατότητες, προχωρώντας μάλιστα σε αρκετές περιπτώσεις σε αλόγιστο δανεισμό. Παράλληλα, μία ομάδα συμπολιτών μας σύναψε δάνεια σε ελβετικό φράγκο αγνοώντας τον κίνδυνο συναλλαγματικής ισοτιμίας, γεγονός που κατέστησε αρκετά από αυτά τα δάνεια μη εξυπηρετούμενα. Επιπλέον, μία άλλη ομάδα παροτρυνόμενη από τρίτους, μετέτρεψε τις καταθέσεις της σε αξιόγραφα χωρίς να έχει τις απαραίτητες γνώσεις των κινδύνων αυτού του επενδυτικού προϊόντος. Τα αποτελέσματα των πιο πάνω ενεργειών ήταν καταστροφικά τόσο για τους ιδίους, τις οικογένειές τους, όσο και την κοινωνία ευρύτερα (απώλεια χρημάτων, δημιουργία χρεών, απώλεια ακινήτων, πτωχεύσεις, κ.α.).

Οι πιο πάνω περιπτώσεις πρέπει να προβληματίσουν τους αρμόδιους κρατικούς φορείς και γενικότερα την κυπριακή κοινωνία, έτσι ώστε να ενταχθεί η διδασκαλία στο εκπαιδευτικό μας σύστημα (είτε στη δευτεροβάθμια είτε στη τριτοβάθμια εκπαίδευση καθώς και στα πλαίσια της διά βίου μάθησης) των βασικών γνώσεων, ώστε ο Κύπριος πολίτης να μπορέσει να θεωρηθεί «χρηματοοικονομικά εγγράμματος». Συγκεκριμένα, οι γνώσεις που θα πρέπει να αποκτήσει ένας πολίτης μέσα από αυτά τα εκπαιδευτικά προγράμματα είναι λόγου χάρη η ικανότητα ορθής κατάρτισης ατομικού ή οικογενειακού οικονομικού προϋπολογισμού όπως και μακροχρόνιας αποταμίευσης για συνταξιοδότησή ή και κάλυψη πιθανών ιατρικών αναγκών. Επίσης, να είναι σε θέση να διακρίνει τις διαφορετικές χρηματοοικονομικές έννοιες π.χ. Συνολικό Ετήσιο Πραγματικό Επιτόκιο (ΣΕΠΕ) από το Επιτόκιο αναφοράς, όπως και σταθερό από το κυμαινόμενο επιτόκιο. Επιπλέον, να γνωρίζει το θεσμικό πλαίσιο των επενδυτικών προϊόντων και υπηρεσιών και τους αναλαμβανόμενους κινδύνους από επενδύσεις σε απλά αλλά και σε σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα. Ακόμη, να ξέρει να διαχειρίζεται ορθά το κεφάλαιο κίνησης της μικρής οικογενειακής του επιχείρησης. Επιπρόσθετα, να μπορεί να ενεργεί ορθολογικά σε χρηματιστηριακές επενδύσεις ή επενδύσεις ακίνητης περιουσίας και να είναι σε θέση να κάνει διασπορά των επενδύσεών του και των κινδύνων που προκύπτουν από αυτές. Πέρα από τα πιο πάνω, μία πολύ σημαντική χρηματοοικονομική έννοια που πρέπει να γνωρίζει ως οικονομικά ενεργός πολίτης, είναι ο πληθωρισμός και το πώς επηρεάζει την αγοραστική δύναμη του χρήματος στην αγορά. Οι θεσμοθετημένες έρευνες για το επίπεδο του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού ολόκληρου του πληθυσμού, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στο σχεδιασμό των πιο πάνω προγραμμάτων.

Εν κατακλείδι, θα ήταν σημαντικό να αναφερθεί η άποψη του μεγαλοεπενδυτή Τζωρτζ Σόρος, ο οποίος σε βιβλίο του, τόνισε ότι «η ευθύνη κάθε κυβέρνησης είναι να εμποδίζει τη δημιουργία οικονομικής φούσκας, ούτως ώστε να μην οδηγούμαστε σε ακραίες κοινωνικές καταστάσεις. Χωρίς να παραγνωρίζουμε την αξία των θεσμών για τον έλεγχο της οικονομίας, η καλλιέργεια του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό πυλώνα για την αντιμετώπιση μελλοντικών οικονομικών κρίσεων συνεπακόλουθων οικονομικής φούσκας».

Κυριάκος Παναγιώτου, Principal, KPMG Limited