2 Jan 2019

7 απορίες για τα κακά του ίντερνετ

Σε άνθρωπο ψυχολόγο

Γράφει ο Πάρις Δημητριάδης.

Οι φωτογραφίες στην παρούσα ανάρτηση προέρχονται από το νέο, διαδραστικό επεισόδιο του Black Mirror: ίσως της πιο επιτυχημένης σειράς επιστημονικής φαντασίας που επινοήθηκε ποτέ. Η τεχνολογική δυστοπία άλλωστε δεν είναι κάτι το φουτουριστικό πια και η μεγάλη απήχηση που το βρετανικό sci-fi έχει στο Netflix εύκολα ερμηνεύεται.

Το μόνο σίγουρο είναι πως με την τόσο ραγδαία και απόλυτη κυριαρχία των υπολογιστών στη ζωή μας, τον ψυχολόγο μας όλοι τον χρειαζόμαστε. Στις σημερινές 7 Απορίες λοιπόν, ιχνηλατούμε το ζήτημα με τη βοήθεια του ψυχοθεραπευτή (με έδρα τη Λευκωσία) Παναγιώτη Προεστού.

η διαδικτυακή επικοινωνία έχει πάρει διαστάσεις που είναι δύσκολο πια να ελέγξουμε

Γεια σου Παναγιώτη, συχνά οι άνθρωποι βγάζουν τον χειρότερο τους εαυτό στο ίντερνετ, γιατί πιστεύεις πως συμβαίνει αυτό;

Όταν είχε πρωτοεμφανιστεί, το διαδίκτυο συνοδευόταν με υποσχέσεις ωφέλιμης συνεργασίας και επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Σήμερα διαπιστώνουμε πως η διαδικτυακή επικοινωνία έχει πάρει πια διαστάσεις που είναι δύσκολο να ελέγξουμε. Η βία, για παράδειγμα, οι συγκρούσεις και ο φυλετισμός παρατηρούνται πολύ συχνά στο διαδίκτυο, με τα περισσότερα καταγεγραμμένα θύματα να είναι γυναίκες και μέλη εθνικών ή άλλων κοινωνικών μειονοτήτων. Η κακοποίηση που αυτά τα άτομα δέχονται μπορεί να φτάσει μέχρι και απειλές κατά της ζωής τους, πράγμα σαφώς αντίστοιχο με τις ηθικές αξίες του θύτη που ασκεί την κακοποίηση.

Ερευνητές έχουν στο μεταξύ καταλήξει στο συμπέρασμα ότι όταν οι άνθρωποι κάνουμε κάτι για να φανερώσουμε την ηθική μας οργή, ενεργοποιείται ένα μέρος του εγκεφάλου μας που συσχετίζεται με την ανταμοιβή. Εντοπίζοντας συμπεριφορές που δεν συνάδουν με την υποκειμενική, ηθική μας αντίληψη, προκαλείται ένα ευφορικό συναίσθημα που μας ωθεί σε επέμβαση.

Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την κεφαλαιοποίηση της εικόνας που παρατηρείται στο διαδίκτυο, συντελούν στο ότι, το περιεχόμενο που περιλαμβάνει ηθική οργή, έχει 20% περισσότερες πιθανότητες να κοινοποιείται από τον μέσο χρήστη. Αυτό προσφέρει επιπλέον ικανοποίηση στο «εγώ», καθώς αισθανόμαστε πως επικοινωνείται προς τα έξω μια ηθική εικόνα του εαυτού μας που μπορεί να ξεγελά ακόμη κι εμάς τους ίδιους σε σχέση με το ποιοι πραγματικά είμαστε.

Mήπως είναι η «ασφάλεια», η «απόσταση» και η «αποξένωση» της οθόνης που οδηγούν στην εκδήλωση κακών συμπεριφορών;

Η κακοποιητική συμπεριφορά γίνεται αρκετά συχνά επώνυμα και χωρίς απόκρυψη ταυτότητας. Υπάρχει όμως και η ανώνυμη ή ψευδώνυμη διαδικτυακή έκφραση, που προστατεύεται από τον νόμο. Όλοι άλλωστε μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα κι αυτό αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας, καθώς ο δημόσιος διάλογος μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για την ανάπτυξη της κοινωνίας.

Η 'αίσθηση' ωστόσο πως το άτομο πίσω απ’ την οθόνη είναι ασφαλές να εκφράζει την όποια συμπεριφορά, ακόμη και κακοποιητική, είναι μια ψευδαίσθηση που οφείλεται στην απουσία γνώσης γύρω από τη σωστή χρήση και την ασφάλεια του διαδικτύου. Αδιαμφισβήτητα, η δυνατότητα δημιουργίας μιας διαδικτυακής περσόνας, που θα μαχεται για τα κακά και άδικα του κόσμου τούτου δεν συνοδεύεται απαραίτητα από στοιχειώδη ηθικά χαρακτηριστικά, όπως η ενσυναίσθηση και ο σεβασμός.

Στα αρνητικά ή καλύτερα στα δυσάρεστα νέα οι άνθρωποι ανταποκρίνονται ευκολότερα

Στα social media συχνότερα θίγουμε κάτι αρνητικό παρά θετικό ενώ οι αρνητικές ειδήσεις ανέκαθεν ήταν και στον Τύπο πιο δημοφιλείς. Από ψυχολογικής απόψεως, πώς θα το ερμηνεύαμε αυτό;

Έρευνες έχουν καταλήξει στο στοιχείο της λεγόμενης «αρνητικής προκατάληψης», που αναφέρεται στη μεγάλη μας δίψα να ακούμε και να θυμόμαστε τις αρνητικές ειδήσεις. Στα αρνητικά ή καλύτερα στα δυσάρεστα νέα οι άνθρωποι τείνουν να ανταποκρίνονται ευκολότερα και με μεγαλύτερη ταχύτητα. Αυτό συμβαίνει επειδή μας δημιουργείται η εντύπωση πως τρόπον τινά μπορούμε να οριοθετήσουμε την αντίδραση μας απέναντι σε πιθανές απειλές. Τα άσχημα νέα γίνεται αντιληπτά ως σημάδι ότι χρειάζεται να κάνουμε κάτι για να αποφύγουμε κινδύνους που μας απειλούν.

Αυτό ενδεχομένως να συνάδει και με την ενεργοποίηση του αμυντικού μηχανισμού της άρνησης, ο οποίος βασίζεται στη θεώρηση πως «αν δεν το παραδεχτώ, δεν συμβαίνει». Οι περισσότεροι άνθρωποι κλίνουν προς στην άρνηση από αδυναμία να διαχειριστούν μία αλήθεια που δεν αντέχουν, καθώς πιθανό να ταρακουνήσει την αντίληψη του «ιδανικού εγώ» που επιδιώκουν για τον εαυτό τους.

Τα τελευταία χρόνια, μια αυξητική τάση γύρω από την παρεξηγημένη έννοια της «θετικής ψυχολογίας» σύμφωνα με την οποία όλα ωραιοποιούνται και οτιδήποτε αρνητικό πρέπει να καταστραφεί, ενεργοποιεί επιπλέον στον άνθρωπο τον εσωτερικό δικαστή που επικρίνει από ένα φαντασιακό βάθρο όλα όσα συμβαίνουν γύρω του.

Δημοσιεύματα έκαναν πρόσφατα λόγο για τη «σελφίτιδα» ως επίσημη ψυχική διαταραχή. Ισχύει; Τί πιστεύεις αναφορικά με τη δημοσίευση μεγάλου αριθμού σέλφι σε μία μόνο μέρα;

Η «σελφίτιδα» (selfitis) δεν έχει κατηγοριοποιηθεί και δεν αποτελεί επίσημη ψυχική διαταραχή. Τα πλαστά δημοσιεύματα που ξεκίνησαν περίπου το 2014 αποτέλεσαν όμως έναυσμα για έρευνες γύρω από το φαινόμενο αυτό.

Σύμφωνα με μερικά από τα πορίσματα, οι περισσότεροι θάνατοι από σέλφι (76 στους 127 απο το 2014) έχουν καταγραφεί στην Ινδία. Εδώ βέβαια αναφερόμαστε στην προσπάθεια να βγάλει κάποιος φωτογραφία τον εαυτό του σε συνθήκες επικίνδυνες (νερό, ύψος, κινούμενα οχήματα, πόζες με όπλα, πόζες με επικίνδυνα ζώα κλπ).

Έχει ακόμη συνταχθεί και δημοσιευθεί η λεγόμενη «Συμπεριφορική Κλίμακα της Σελφίτιδας», στην οποία γίνεται αναφορά σε τρία επίπεδα σοβαρότητας (οριακή, οξεία και χρόνια) της εμμονής ενός ατόμου με τη λήψη φωτογραφιών του εαυτού του.

Πρόκειται για συμπεριφορά που συχνά ερμηνεύεται ως αναζήτηση προσοχής, προσπάθεια για αύξηση της αυτοεκτίμησης, αντιστάθμιση ανασφάλειας, επιδίωξη κοινωνικής αποδοχής και σύμπτωμα κοινωνικού ανταγωνισμού. Συχνά συνδέεται με διαταραχές προσωπικότητας όπως ο Ναρκισσισμός.

Σίγουρα απαιτούνται περισσότερες έρευνες για περαιτέρω επεξήγηση του υπαρκτού αυτού φαινομένου.

Ο εθισμός στα κοινωνικά δίκτυα παρουσιάζει συμπτώματα όπως η αλλαγή στη διάθεση, η κοινωνική απόσυρση, η συγκρουσιακή συμπεριφορά και η υποτροπή, που είναι όμοια με εθισμούς σε χημικές ουσίες και διαταραχές διάθεσης και άγχους

Αναφορικά με την πολύωρη, καθημερινή ενασχόληση με τα social media, τί πιστεύεις; Υπάρχει κόστος στη ψυχική υγεία;

Η πολύωρη ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει άμεση επίδραση στο άτομο, καθώς επηρεάζει αρκετές πτυχές της ζωής του, που φαίνεται να τις παραμελεί. Ο εθισμός στα κοινωνικά δίκτυα παρουσιάζει συμπεριφορικά συμπτώματα, όπως η αλλαγή στη διάθεση, η κοινωνική απόσυρση, η συγκρουσιακή συμπεριφορά και η υποτροπή, που είναι όμοια με εθισμούς σε χημικές ουσίες και διαταραχές διάθεσης και άγχους.

Οι λόγοι που οδηγούν σε αυτούς τους εθισμούς παραμένουν ασαφείς. Γίνονται αναφορές στο λεγόμενο «fomo» (fear of missing out) σύμφωνα με το οποίο κάποιος ανησυχεί μήπως «χάσει» ειδήσεις, νέα και δραστηριότητες από τους φίλους του. Αναφορές γίνονται επίσης στον ευρύτερο «εθισμό στα έξυπνα τηλέφωνα».

Παρόλο που υπάρχουν επιφυλάξεις για τον επίσημο ορισμό των κοινωνικών μέσων ως εθιστικών, όλοι συμφωνούν πως το ζητούμενο στην υγιή χρήση υπολογιστή, τηλεφώνου και κατ’ επέκταση κοινωνικών δικτύων, είναι το μέτρο το οποίο καλό είναι να καλλιεργείται και να εφαρμόζεται από την παιδική ηλικία.

Θα συμφωνούσες με την εισαγωγή μαθήματος στα σχολεία μας σχετικά με τα διαδικτυακά ethics;

Σίγουρα ναι! Το διαδίκτυο είναι κάτι το οποίο συνεχώς εξελίσσεται και επηρεάζει άμεσα τους χρήστες. Έννοιες όπως «Ηθική Συμπεριφορά στο Διαδίκτυο», «Πνευματικά Δικαιώματα», «Εισβολή Υπολογιστών», «Προστασία Προσωπικών Δεδομένων», «Διαδικτυακός «Εκφοβισμός και Παρενόχληση» είναι για τα καλά μέρος της καθημερινότητας μας και οφείλουμε να διαμορφώσουμε υπεύθυνους χρήστες, τόσο μέσα από τα σχολεία όσο και με προγράμματα που να απευθύνονται σε ενήλικες.

Παναγιώτη, ποιές εκτιμάς ότι είναι οι μεγαλύτερες απειλές για τη ψυχική μας υγεία ένεκα της κυριαρχίας του διαδικτύου στη ζωή μας;

Το διαδίκτυο συνδέεται με δραστηριότητες όπως η επικοινωνία, η μελέτη, η ενημέρωση, η εργασία και η ψυχαγωγία. Παράλληλα, αξιοποιείται σε επιχειρηματικό επίπεδο αλλά και από κρατικούς φορείς που πλέον παρέχουν διευκολύνσεις στους πολίτες μέσω της χρήσης του.

Η υγιής χρήση του εργαλείου αυτού υπάρχει και συνοδεύεται από την οριοθέτηση του χρήστη και την αποφυγή ανούσιων συμπεριφορών που μπορεί να οδηγήσουν σε ψυχοπαθολογία.

Το «μέτρον» συνεπώς είναι «άριστον»!

Σχετικά με τον συντάκτη

Πάρις Δημητριάδης

Πέρα απ' το να είσαι πάντα ο εαυτός σου, ο Κέρμιτ ο Βάτραχος και ο Πάρις σε θέλουν επίσης και να μην παίρνεις ποτέ πολύ σοβαρά τον εαυτό σου.

Δες κι αυτά

7 Απορίες